اختلال چند شخصیتی یا اختلال هویت تجزیه ای چیست؟

اختلال هویت تجزیه‌ای (DID) که قبلاً به‌عنوان اختلال شخصیت چندگانه و یا اختلال شخصیت نیز شناخته می‌شد، در واقع نوعی عارضه روانی است که در آن بیمار چندین شخصیت و هویت اجتماعی مختلف را تجربه می‌کند که هر هویت ممکن است رفتارها، خاطرات و الگوهای فکری متفاوتی را از خود نشان دهد. این بیماری دارای زنگ خطرها و مشخصه‌های مختلفی است که در میان آنها فراموشی و پریشانی به‌عنوان مهم‌ترین علامت آن شناخته می‌شود که می‌تواند زندگی بیمار و اطرافیان او را با چالش‌های جدی مواجه کند. اما تعریف اختلال چند شخصیتی تنها به چند سطر محدود نمی‌شود، بلکه برای آشنایی بیشتر با بیماری اختلال هویت تجزیه ای و شناخت علائم و نحوه درمان آن در ادامه این مقاله با ما همراه باشید.

اختلال چند شخصیتی چیست؟

بهترین پاسخی که می‌توان در پاسخ به سؤال اختلال چند شخصیتی چیست بیان کرد این است که اختلالات شخصیتی در واقع نوعی از بیماری‌های روانی را شامل می‌شود که معمولاً روی بعد رفتاری، جسمی و روانی افراد تأثیرگذار است. به طور معمول بیمار مبتلا به اختلال چند شخصیتی یا اختلال هویت تجزیه ای دارای الگوهای رفتاری بلندمدت و کوتاه‌مدت است که می‌تواند زندگی فردی یا جمعی او را تحت‌تأثیر قرار دهد. پریشانی افکار و داشتن چندین هویت متفاوت در کنار استرس، افسردگی، فراموشی و... از جمله مواردی هستند که افراد مبتلا به این عارضه آن را تجربه می‌کنند. اختلال هویت تجزیه‌ای دارای طیف شدت متفاوتی از علائم است و شدت نشانه‌ها در افراد مختلف می‌تواند خفیف، متوسط یا شدید باشد که هر یک از این سطوح طیف متنوعی از علائم را در برمی‌گیرد. برخی افراد مبتلا به اختلال هویت تجزیه‌ای ممکن است علائمی شبیه بدگمانی یا افکار پارانوئید را تجربه کنند، اما این اختلال با اختلال پارانوئید متفاوت است.

نشانه‌ها و علائم اختلال هویت تجزیه ای

همان‌طور که اشاره شد اختلال چند شخصیتی یا اختلال هویت تجزیه ای می‌تواند به‌صورت بلندمدت یا کوتاه‌مدت در شخص بروز کند و به طور معمول علائم کوتاه‌مدت ممکن است پس از یک رویداد آسیب‌زای زندگی به‌صورت خودبه‌خود در عرض چند هفته یا چند ماه برطرف شود، اما علائم طولانی‌مدت نظیر فراموشی در طول عمر شخص همواره با او همراه هستند. ازآنجایی‌که طیف وسیعی از علائم برای اختلال شخصیت هویت تجزیه ای وجود دارد، ازاین‌روی در ادامه این بخش مهم‌ترین علائم این عارضه به‌صورت خلاصه و کوتاه گردآوری کرده‌ایم: 

• احساس جدایی از خود یا محیط اطراف (Depersonalization / Derealization)

• فراموشی دوره‌های زمانی یا اطلاعات شخصی

• وجود دو یا چند هویت مجزا

• تغییرات ناگهانی در رفتار، صدا یا حالات هیجانی

• حملات شبه‌تشنج با منشأ روانی

• افسردگی و اضطراب شدید

• اختلال در حس یکپارچگی هویت

دلایل بروز اختلال چند شخصیتی

به‌طورکلی علت اختلال چند شخصیتی یا همان اختلال هویت تجزیه ای به طور دقیق و کامل مشخص نشده؛ اما بررسی و تحقیقات حاکی از آن است که این بیماری می‌تواند رابطه مستقیمی با تروماهای فرد در سنین مختلف زندگی علی‌الخصوص دوره کودکی داشته باشد. به بیان ساده‌تر می‌توان گفت اکثر بیماران مبتلا به اختلال هویت تجزیه‌ای در دوران کودکی بارها مورد سوءاستفاده شدید عاطفی، جسمی یا جنسی قرار گرفته و از بروز آن رنج برده‌اند. متأسفانه گاهی ممکن است بیمار به علت ترس و اضطراب از تهدیدهای شخص متجاوز یا والدین به هیچ شخصی در طول زندگی خود نتواند اعتماد کند که این موضوع در گذر زمان می‌تواند علاوه بر بسترسازی اختلال شخصیت هویت تجزیه ای، بیماری‌های روحی و جسمی دیگری را برای شخص ایجاد کند که تشخیص آنها تنها توسط متخصص اعصاب و روان (روان‌پزشک) میسر است.

همچنین پژوهشگران بر این عقیده‌اند که کودکانی که به هر دلیلی از خانواده‌های خود تبعید شده‌اند، یا کسانی که در خانه‌های تیمی با افراد بیگانه زندگی می‌کنند و یا فاجعه‌هایی نظیر جنگ را تجربه کرده‌اند نیز می‌توانند مستعد ابتلا به این عارضه باشند که فکرکردن بیش از حد و تکرار مکرر وقایع آسیب‌زا در ذهن بیمار می‌تواند موجب تشدید علائم این بیماری در آنها شود. اگرچه که محرک‌های ژنتیکی مشترک تأثیر چندانی بر بروز ایجاد بیماری و تشدید علائم آن ندارد اما بررسی‌ها نشان می‌دهد افرادی که خویشاوندی خانوادگی نزدیک با بیماری مبتلا اختلال هویت تجزیه‌ای دارند، در مقایسه با جمعیت عمومی، به علت نزدیکی بیولوژیکی بیشتر در معرض خطر ابتلا به این بیماری هستند.

روش‌های درمان اختلال روانی چند شخصیتی

درمان اختلال هویت تجزیه‌ای همچون یک سفر طولانی‌مدت و پرچالش است که نیاز به حمایت اطرافیان و یک رویکرد تخصصی و دلسوزانه دارد که معمولاً حول محور روان‌درمانی متمرکز است. به‌طورکلی هدف اصلی درمان حذف تغییرات نیست، بلکه کمک به بیمار برای همکاری، برقراری ارتباط و در نهایت ادغام در یک حس منسجم‌تر از خود است. در اغلب مواقع درمانگر برای انسجام هویت و کاهش پریشانی ممکن است از روش‌های زیر استفاده کند.

روان درمانی فردی

روان‌درمانی یا گفتگو درمانی، اصلی‌ترین و مؤثرترین درمان برای اختلال هویت تجزیه‌ای است. این روش درواقع، فضایی امن برای افراد بیمار ایجاد می‌کند تا وقایع و تجربیات خود را بیان کنند و مهارت‌های مقابله با علائم بیماری خود را بیاموزند. به‌طورکلی در این جلسات کوتاه‌مدت یا بلندمدت بیمار و پزشک در تعامل هستند تا بتوانند سبک زندگی سالم را بشناسند.

درمان شناختی-رفتاری

خوشبختانه روان‌درمانی فردی تنها راهکار درمان اختلال هویت تجزیه‌ای نیست و گاهی می‌توان از درمان شناختی-رفتاری توأم با دارودرمانی یا سایر روش‌های درمانی نیز استفاده کرد. به‌طورکلی در این روش درمانی درمانگر باورهای بیمار را به چالش می‌کشد و با ایجاد استراتژی‌هایی برای مدیریت اضطراب یا افسردگی، بهبود مهارت‌های مقابله‌ای و... سعی در کنترل و مهار علائم این بیماری دارد.

دارو درمانی

اگرچه داروی خاصی برای درمان این بیماری وجود ندارد و تاکنون دارویی کشف نشده تا بتواند اختلال هویت تجزیه‌ای را درمان کند یا مستقیماً علائم تجزیه‌ای را هدف قرار دهد. اما بااین‌وجود، داروهای مؤثری برای کمک به مدیریت علائم این بیماری وجود دارد که این داروها می‌توانند علائم این بیماری را تا حد قابل‌توجهی کاهش دهند. تجویز داروهای ضدافسردگی، داروهای ضداضطراب، داروهای ضد روان‌پریشی در دوزهای مشخص در واقع یک روش مؤثر برای بهبود علائم اختلال چند شخصیتی شناخته می‌شوند که می‌تواند زمینه تثبیت خلق‌وخو، کاهش وقوع حملات پانیک، کاهش توهم، هجوم افکار مزاحم و... باشند.

هیپنوتیزم درمانی

هیپنوتیزم درمانی درواقع یک روش درمانی مؤثر برای درمان اختلالات روحی روانی است؛ در هیپنوتراپی، درمانگر با ایجاد حالت تمرکز عمیق به بیمار کمک می‌کند به خاطرات تجزیه‌شده دسترسی پیدا کند. در برخی موارد نیز از روش‌هایی مانند EMDR برای پردازش خاطرات آسیب‌زا استفاده می‌شود.

درمان‌های مبتنی بر تروما

درمان‌های مبتنی بر تروما در واقع رویکردی گسترده و پیچیده است که تأثیر عمیق تروما بر زندگی فرد را تشخیص می‌دهد. در این روش درمانی پزشک و اطرافیان با ایجاد محیطی امن و قابل‌اعتماد بر اساس درک نوع آسیب و تکنیک‌های روان‌شناسی سعی در رشد توانمندسازی رشدی شخص، افزایش اعتمادبه‌نفس، تنظیم سیستم ایمنی، کاهش علائم تروما و... دارند.

زندگی با افراد مبتلا به هویت تجزیه ای

شاید در نگاه اول زندگی با افراد مبتلا به هویت تجزیه‌ای کمی سخت باشد، چراکه این دسته افراد در طول روند درمان نیز ممکن است علائم بیان شده نظیر تشنج، فراموشی، استرس، پریشانی و... را به‌صورت خفیف یا شدید تجربه کنند؛ اما بااین‌وجود خوشبختانه زندگی با افراد مبتلا به هویت تجزیه‌ای مشروط بر پذیرش بیماری توسط خود بیمار امکان‌پذیر است. زمانی که بیمار این عارضه را بشناسد و آن را بپذیرد برای درمان آن اقدام می‌کند که این اقدام می‌تواند زمینه‌ساز بسیاری از وقایع امیدوارکننده باشد، زیرا در روند درمان، پزشک از روش‌های مختلفی در جهت مهار و کنترل علائم این بیمار استفاده می‌کند که این درمان‌ها شامل درمان‌های فردی، جلسات گروهی و فعالیت‌های بدنی مانند دویدن یا یوگا می‌شود و کلیه این عوامل می‌تواند نقش مؤثری را در کنترل استرس، کاهش افکار پریشان‌کننده و شخصیت‌های جایگزین داشته باشد. پس می‌توان گفت خوشبختانه افراد مبتلا به اختلال چند شخصیتی نیز می‌توانند مشروط بر درمان به‌موقع و صحیح همچون بقیه افراد عادی، زندگی طبیعی داشته باشند و یا بستر ارتباط و تعامل مؤثر با دیگران را برای خود فراهم کنند.

تفاوت اختلال چند شخصیتی با اسکیزوفرنی

به‌طورکلی اگرچه اختلال تجزیه هویت و اسکیزوفرنی علائم مشترکی دارند، اما دو بیماری جداگانه هستند. زیرا روش درمانی آنها متفاوت است و به طور معمول اختلال چند شخصیتی با روش‌هایی نظیر هیپنوتیزم درمانی یا درمان‌های مکمل تا حدی مدیریت می‌شود، این در حالی است که برای درمان عارضه اسکیزوفرنی دارودرمانی و جلسات روان‌درمانی در نظر گرفته شود. به طور معمول علت هر دوی این بیماری چندان مشخص نیست؛ اما ردپای ژنتیک در بیماری اسکیزوفرنی بیشتر مشهود است.

آیا پیشگیری از اختلال هویت تجزیه ای ممکن است؟

اگرچه هیچ راهی برای پیشگیری از اختلال هویت تجزیه ای DID وجود ندارد. اما بااین‌وجود، مدیریت مسائل در سنین کودکی، پیشگیری از بروز تروماهایی نظیر جنگ، آزار، رفتارهای نادرست و... می‌تواند تا حد قابل‌توجهی از بروز این بیماری جلوگیری کند، ضمن اینکه شناسایی علائم دراسرع‌وقت توسط روان‌پزشک در کلینیک روانشناسی و مشاوره می‌تواند تا حد قابل‌توجهی در مدیریت و درمان علائم این بیماری مؤثر باشد.

عوارض و خطرات اختلال چند شخصیتی برای فرد و اطرافیان

همان‌طور که پیش‌تر به علائم اختلال هویت تجزیه ای اشاره شد، این عارضه می‌تواند پریشانی و مشکلات قابل‌توجه را در زندگی بیمار و اطرافیان او ایجاد کند، لذا اطرافیان بیمار باید آماده هر گونه خطر نظیر اضطراب بیش از حد، حملات پانیک، بی‌خوابی و اختلالات خواب، اختلال استرس پس از سانحه، بی‌ثباتی خلقی، رفتارهای اجباری، توهم، احتمال مصرف مواد مخدر، افسردگی و... باشند که هضم هر یک از عوامل بیان شده می‌تواند برای خانواده بیمار دشوار باشد. ازآنجایی‌که شناخت قبل از ازدواج می‌تواند نقش مؤثری را در انتخاب درست باشد و تشخیص اختلال چند شخصیتی کار چندان راحتی نیست، ازاین‌روی افرادی که قصد پیوند و آغاز یک زندگی مشترک را دارند باید قبل از ازدواج از جلسات مشاوره ازدواج بهره‌مند شوند تا بتواند در کنار انتخاب صحیح شریک زندگی پدر یا مادر خوبی برای فرزندان خود برگزینند.

سخن پایانی

DID تا سال ۱۹۹۴ به نام اختلال شخصیت چندگانه نامیده می‌شد، اما چندی بعد نام این بیماری تغییر کرد تا درک بهتری از این بیماری را نشان دهد. به بیان ساده‌تر می‌توان گفت نام این بیماری تغییر کرد تا مشخص شود که بیمار با تکه‌تکه‌شدن یا تجزیه هویت در چالش است و تغییری در رشد شخصیت اصلی او وجود ندارد، این بیماری در واقع نشان‌دهندهٔ ناتوانی در ادغام جنبه‌های مختلف هویت، حافظه و آگاهی در یک خودِ چندبعدی واحد است که معمولاً هویت اصلی، منفعل، وابسته، گناهکار و افسرده نمایان می‌شود. اگرچه که دلیل مشخصی برای این بیماری کشف نشده؛ اما بر اساس تحقیقات این دسته از افراد اغلب در سنین خردسالی قربانی یا شاهد رفتارهای شدید توهین‌آمیز از سوی والدین یا سایر اعضای خانواده خود بوده‌اند که همین موضوع سبب شده تا آنها نسبت به افراد سالم بیشتر مستعد ابتلا به ناهنجاری‌های روانی از جمله اختلال هویت تجزیه‌ای باشند. متأسفانه این بیماری اغلب در شرایط استرس‌زا حاد می‌شود و با علائمی نظیر پریشانی در شخص مشاهده می‌شود.

همان‌طور که در بطن مقاله نیز اشاره شد اختلال روانی چند شخصیتی (DID) در واقع نوعی بیماری نادر است که در آن دو یا چند هویت یا حالت شخصیتی مجزا در بیمار وجود دارند که به طور متناوب کنترل بیمار به دست می‌گیرند. متأسفانه برخی از عوام که نام این عارضه را نمی‌دانند بر این باورند که شخص توسط موجودات ماورایی تسخیر شده و باید برای دورکردن این موجودات ماورایی از طلسم و جادو استفاده کرد، درصورتی‌که این بیماری دارای روش درمان است و خوشبختانه می‌توان این عارضه را تا حد قابل‌توجهی از طریق دارودرمانی، هیپنوتیزم درمانی و... درمان کرد.